![](\"grafika\/mimi.jpg\")
<\/p>\nPolinezyjska nawigacja i projekt VAKA TAUMAKO
\nWywiad przeprowadzony przez Christina Viol
\nPonizszy tekst publikowany jest za uprzejmym zezwoleniem ALOHA NACHRICHTEN
\nCopyright by Aloha Nachrichten<\/p>\n
\nCV:
\nWeszlam wlasnie na poklad Hokule\u00b4a. Gdy zapytalam zaloge, skad pochodzi ich wiedza o budowie lodzi, powiedzieli mi, ze sklada sie ona z wielu element\u00f3w. P\u00f3zniej czytalam artykul na ten temat i odnioslam wrazenie, iz dysponujesz pierwotna, zr\u00f3dlowa wiedza w tym temacie.<\/p>\n
George:
\nTak, moja wiedza pochodzi z pierwszej reki. Hokule\u00b4a zbudowal wlasciwie Kirk. Wprawdzie caly komitet zajmowal sie projektowaniem tej lodzi, jednak Kirk przeplynal caly Pacyfik i o tradycyjnej budowie lodzi wie duzo wiecej niz ktokolwiek inny. Jednakze w trakcie calego procesu budowniczowie oddalili sie od swoich zamiar\u00f3w, lecz przy koncu przedsiewziecia wr\u00f3cili do pierwotnych plan\u00f3w.<\/p>\n
CV:
\nSkad pochodzi jego wiedza?<\/p>\n
George:
\nZ pierwotnego zr\u00f3dla na Pacyfiku. W opisach nt. budowy Hokule\u00b4a zawsze natykamy sie na petroglify przedstawiajace „nozycowe” zagle. Jednak gdy dokladnie przyjrzymy sie Hokule\u00b4a, nie znajdziemy prawdziwych zagli tego typu.<\/p>\n
CV:
\nTak, raczej sa to tr\u00f3jkaty. Na ile wazne jest robienie zagli wedlug dawnej tradycji?<\/p>\n
George:
\nA na ile wazne jest dowiedzenie sie czegos o tradycyjnej wiedzy? Chcemy r\u00f3wniez wiedziec jakie mozliwosci mialy te lodzie. Przede wszystkim chodzi nam wlasnie o to.
\nChcialabym dowiedziec sie do czego naprawde zdolny jest „nozycowy” zagiel przymocowany do polinezyjskiego kanu. Zar\u00f3wno na katamaranie, jak i na dalekomorskim statku.
\nMamy teraz pierwsza i ostatnia – jedyna mozliwosc! – nauczenia sie czegos o prawdziwej budowie lodzi i zeglowaniu. Mamy do czynienia z masywnymi dalekomorskimi kanu, kt\u00f3re zbuduja mieszkancy Taumako.<\/p>\n
CV:
\nJak dowiedzialas sie o tym?<\/p>\n
George:
\nMieszkancy wysp nosili sie z tym zamiarem od 1964 roku, gdy zbudowali sw\u00f3j ostatni statek. W 1993 poprosili mnie o pomoc w swoim przedsiewzieciu.<\/p>\n
CV:
\nKiedy po raz pierwszy natrafilas na te informacje w czasie twoich poszukiwan?<\/p>\n
George:
\nPoszukiwania zaczelam po przeczytaniu ksiazki Davida Lewisa We the Navigators. Ksiazka ta zostala wydana w 1972 roku. Przeczytalam ja kilka lat p\u00f3zniej, gdy planowalam podr\u00f3z na wyspy w Archipelagu Salomona.<\/p>\n
CV:
\nA jak wlasciwie nawigowali Polinezyjczycy? Fascynuje mnie fakt, ze wlasciwie znalezli wyspy na Pacyfiku orientujac sie nie tylko za pomoc gwiazd, natomiast czytali z nieba, jak z lustra. Mozesz nam wytlumaczyc, jak to funkcjonuje, poniewaz kiedys r\u00f3wniez dla nich musialo to byc czyms nowym?<\/p>\n
George:
\nIstnieje wiele odpowiedzi na to pytanie. Jesli ci ludzie m\u00f3wia o nawigacji, wtedy nie zaczynaja od nieba czy wysp, lecz od wiatru, od wietrznego kompasu. Wytlumaczyli to mnie i Davidowi Lewisowi, poniewaz fakt ten ukryli przed nim w latach 1968 \/ 69, gdy odwiedzil ich.<\/p>\n
Wszystkie informacje o falowaniu wody, gwiazdach, trasach podr\u00f3zy, kalendarzu rocznym, wszystko znajduje sie w zwiazku z wiatrem. Kierunek wiatru przychodzi od horyzontu. Istnieja takze nazwy tych kierunk\u00f3w. Znajduja sie one w r\u00f3wnych odstepach. Nazwa kazdego segmentu miedzy poszczeg\u00f3lnymi kierunkami pochodzi od kombinacji sasiednich kierunk\u00f3w. Posrodku tych osmiu kierunk\u00f3w znajduje sie punkt, kt\u00f3ry stanowi kombinacje obydwu kierunk\u00f3w znajdujacych sie po kazdej stronie.<\/p>\n
Ich system nie ma nic wsp\u00f3lnego z kompasem, kt\u00f3ry zostal narzucony przez swiat zachodni. Nie ma on tez nic wsp\u00f3lnego z kierunkami magnetycznymi. Przede wszystkim chodzi tutaj na poczatku o pewien systematyczny koncept. Okreslone kierunki wiatru wykorzystywane sa do okreslonych gwiazd. Gdy wiatr przychodzi z odpowiedniego kierunku, wtedy wybiera sie dane trasy, a znowu te kojarzone sa z okreslonymi gwiazdami, kt\u00f3re sa pomocne, gdy wiatr wieje z tego kierunku.<\/p>\n
Pochodzenie wiatru wiazane jest z kobietami lub z piko (haw.: pepek). W tym momencie wnikamy rzeczywiscie w glebie kultury hawajskiej i do tego pod kazdym wzgledem.<\/p>\n
Koncept Polinezyjczyk\u00f3w nie opiera sie na geograficznej sieci lub pewnej liczbie tabel zawierajacych informacje o wschodzeniu gwiazd. Nie bazuje tez na wiadomosciach pochodzacych od satelit\u00f3w. Takie elementy posluzyly Nainoa Thompsonowi (Red. AN: Nainona Thompson byl gl\u00f3wnym nawigatorem Holule\u00b4a) za podstawe stworzenia systemu nawigacji, kt\u00f3ry stworzyl dla Hokule\u00b4a, i kt\u00f3rym p\u00f3zniej poslugiwal sie.<\/p>\n
CV:
\nCo on zrobil?<\/p>\n
George:
\nStudiowal w planetarium Bishop Museum gwiazdy, ich okresy i katy oraz jak to wszystko przedstawia sie o r\u00f3znych porach roku. Badal takze zdjecia satelitarne, informacje pilot\u00f3w z tabel i ksiazki, jak r\u00f3wniez grafiki nt. wzorc\u00f3w pogody na Pacyfiku. Jest to zupelnie cos innego niz ma to miejsce przy zintegrowanym systemie bez siatki geograficznej. Zupelnie inny jest tutaj takze koncept czasu i przestrzeni. Rok p\u00f3zniej po tym, gdy David otrzymal Blue Water Medal, wyr\u00f3znienie to dostal Malvin Crumer za stworzony przez siebie system nawigacji bez instrument\u00f3w. R\u00f3wniez on badal opublikowane informacje o gwiazdach. Crumer spotkal sie jednak z pewnym problemem: W jaki spos\u00f3b oplynac Cap Horn nie zblizajac sie za bardzo ani do niego, ani do Antartydy? Istnieje bowiem pewien problem zwiazany ze stopniem dlugosci, kt\u00f3ry brzmi nastepujaco: Kiedy wiemy, ze przekroczylismy go?<\/p>\n
Stopnie szerokosci mozna latwo okreslicza pomoca gwiazd. W systemie zachodnim bardzo trudno jest okreslic jak daleko na zach\u00f3d lub na wsch\u00f3d znajdujemy sie. Malvin poplynal wiec tak daleko na poludnie, az dotarl do lodu, podazal wzdluz niego i zwracal uwage na to jak szybko zeglowal przez wiele dni do momentu, gdy byl przekonany, ze oplynal Cap Horn. Nastepnie udal sie na p\u00f3lnoc.<\/p>\n
Wszystko mozna jakos zrobic. Zmierzam do tego, ze istnieje milion r\u00f3znych sposob\u00f3w nawigacji. Na przyklad Grandma Gash z Australii w wieku 65 lat wynalazla sw\u00f3j wlasny system nawigacji, poniewaz w jej wieku nie chcialo jej uczyc sie poslugiwania sekstansem.<\/p>\n
Tradycyjna metoda Polinezyjczyk\u00f3w byla nadzwyczaj skuteczna. Obejmowala jedna trzecia czesci powierzchni Ziemi i dotyczyla tylko 3% jej ludnosci! Byla tak samo dokladna jak satelity lub dzisiejsza nawigacja. Jesli ktos chce nauczycsie tej metody, wtedy musi udac sie do jej zr\u00f3dla. Nie istnieje lepszy spos\u00f3b na to, niz zapoznanie sie z wiedza ludzi, kt\u00f3rzy nieprzerwanie stosuja te metode. Ludzie z Taumako nigdy nie zaprzestali praktykowania tego sposobu nawigacji. Jezeli jednak nie zbudowanoby tego kanu, aby pokazacje nowym generacjom, wtedy wiedza ta zaginelaby. Ludzie znajacy te metode maja juz okolo osiemdziesiat lat.<\/p>\n
CV:
\nPodobno ktos w Rosji jest tez tym zainteresowany…<\/p>\n
George:
\nPodobno tak. Ludzie ci dlugo utrzymywali w tajemnicy swoja wiedze. Dopiero niedawno, w 1993 roku, dawny biskup przeni\u00f3sl sie w inne miejsce i obecny bardzo zainteresowany jest dawna wiedza. Pierwszy raz od 25 lat udzielono nam pozwolenia na przeprowadzenie badan. Przedtem z powod\u00f3w politycznych po prostu nie bylo to mozliwe. Ludzie Hokule\u00b4a nigdy nie pr\u00f3bowali tego robic. Moze wczesniej udaloby im sie udostepnic czesc tej wiedzy, poniewaz mieli na to dosyc pieniedzy. Jednak skoncentrowani byli na czyms innym i mieli do tego dobry pow\u00f3d: To, co im sie udalo, bylo nadzwyczajne i niezwlocznie potrzebne. Nie byli jednak zainteresowani nauczaniem autentycznej polinezyjskiej nawigacji, metod lub wiedzy.<\/p>\n
CV:
\nZ tego, co uslyszalam, zalezalo im na udowodnieniu, iz Polinezyjczycy mogli zeglowac wszedzie tam, gdzie chcieli.<\/p>\n
George:
\nTo juz bylo dowiedzione. Teraz chodzilo o zademonstrowanie tego.<\/p>\n
CV:
\nA na czym ty skoncentrowalas sie?<\/p>\n
George:
\nChce dowiedziec sie czegos o polinezyjskich podr\u00f3zach, o procesie, wiedzy, duchowym znaczeniu i doswiadczniach oraz co w tym wszystkim sie kryje. Chcialabym udokumentowac to.<\/p>\n
CV:
\nMa to duzy zwiazek z kobietami.<\/p>\n
George:
\nGdy kobiety biora w tym udzial, wtedy uwaga skoncentrowana jest r\u00f3wniez na nich. Naprawde zadziwil mnie fakt, gdy w 1993 roku dowiedzialam sie, iz najwiekszym gwiezdnym nawigatorem na Pacyfiku jest kobieta.<\/p>\n
CV:
\nTaka jest tradycja, czy tez stalo sie tak dlatego, poniewaz w rodzinie przezyla kobieta znajaca te wiedze?<\/p>\n
George:
\nTak i tak. Nawigatorami najczesciej sa mezczyzni. Jednak cala wiedza tej kobiety pochodzi od jej ojca. zeglowala z nim ponad 17 lat. Nauczyla sie wszystkiego i wie wszystko: o budowie lodzi, kanu, o Te Puke. Gdy podczas ostatnich odwiedzin rozmawialam z jej krewnymi, dowiedzialam sie, ze istnieje jeszcze inna kobieta, kt\u00f3ra duzo zeglowala. Chodzi o jej matke. Ma ona teraz 107 lat. Wczesniej zeglowala z inna kobieta o imieniu Hoakena. Kazdy znal ja. W dotychczasowych publikacjach m\u00f3wi sie tylko o mezczyznach. Otrzymujemy to, czego chcemy. Gdy chcemy dowiedziec sie czegos o kobietach, wtedy dowiadujemy sie o kobietach. Najwspanialsza rzecza jest to, ze budowa „Te Puke“ bedzie praca czeladnicza dla c\u00f3rki, kt\u00f3ra wszystkiego nauczyla sie od swojego ojca. Jest on obecnie jednym z najwiekszych nawigator\u00f3w i najwyzszym wodzem na Taumako.<\/p>\n
CV:
\nCzy Taumako i Hawaje sa w jakis spos\u00f3b spokrewnione? Czy ich jezyki sa podobne?<\/p>\n
George:
\nBardzo podobne. Na Taumako dobrze rozumiany jest jezyk hawajski. Maja one r\u00f3wniez podobna historie, kulture, bog\u00f3w i boginie, tance, chanty i styl zycia. Bardzo r\u00f3znia sie od swoich bezposrednich sasiad\u00f3w z Malezji.<\/p>\n
CV:
\nTaumako lezy w Polinezji czy Mikronezji?<\/p>\n
George:
\nAni tu, ani tu. Mamy tutaj do czynienia z polinezyjskimi wysiedlencami: Ludzie ciagle pr\u00f3buja wcisnac wszystko w jakas forme. Chodzi tutaj tylko o pewna konstrukcje, kt\u00f3ra zaklada, ze polinezyjski tr\u00f3jkat obejmuje Nowa Zelandie, Hawaje i Wyspy Wielkanocne. Wielka ilosc wysp i ludzi znajduje sie w tym tr\u00f3jkacie. Jednak Taumako znajduje sie za bardzo na zach\u00f3d. Pomimo tego nikt, kto prowadzil badania w tym rejonie, nie ma watpliwosci, iz mieszkancy Taumako sa Polinezyjczykami.<\/p>\n
Polinezyjska kultura do dzisiaj opiera sie na przesylaniu swoich produkt\u00f3w miedzy wyspami. Potrzebuja do tego kanu, gdyz nie odpowiada im zachodni spos\u00f3b transportu. Ludzi tych nie stacna benzyne, silniki spalinowe nie sa pewne i na wielu wyspach nie ma przystani. Dlatego tez ludzie ci byli tak odizolowani. Przez piec miesiecy nie pojawia sie zaden statek, nawet w lecie nie mozna spodziewac sie ich czesciej niz co trzy miesiace. Powodem tego jest brak miejsca do zakotwiczenia statku.<\/p>\n
CV:
\nCzy z powodu swojej izolacji zachowali oni ducha aloha?<\/p>\n
George:
\nTo jest druga strona medalu. W zasadzie nastawieni sa na siebie samych. R\u00f3wniez oni podjeli szereg decyzji sluzacych zachowaniu izolacji, poniewaz sprzeciwiaja sie temu, co stalo sie z innymi wyspami.<\/p>\n
Ta szczeg\u00f3lna wyspa Taumako byla zbyt stroma, aby oczyscic ja z drzew przed trzydziestu laty. W dalszym ciagu rosnie na niej jeszcze 18 r\u00f3znych gatunk\u00f3w twardych drzew, z kt\u00f3rych mozna wykonywac kanu. Dlatego tez moga budowac18 metrowe lodzie, jak czynili to kiedys. Mieszkancy Taumako znajduja sie w bardzo rzadkiej, jesli nawet nie jedynej w swoim rodzaju pozycji na calym Pacyfiku. Dlatego tez m\u00f3wie, ze jest to pierwsza i ostatnia okazja.<\/p>\n
Dr Marianne „Mimi” George jest antropologiem i mieszka na wyspie Kaua\u00b4i, na Hawajach. Jest r\u00f3wniez pisarka i fotografem, kt\u00f3ra przeplynela ponad 50 tysiecy Blue Waters Miles, kt\u00f3rych wiekszosc lezy daleko poza uczeszczanymi szlakami. Mieszkala wsr\u00f3d tubylc\u00f3w Archipelagu Bismarcka. George jest szefowa i wsp\u00f3lzalozycielka Pacific Traditions Society, organizacji dobroczynnej zajmujacej sie projektami badawczymi i nauczajacymi. M\u00f3wi szescioma jezykami, m. in. malezyjskim.<\/p>\n
\nFRAGMENTY RELACJI<\/p>\n
dr Marianne Mimi George odnosnie PROJEKTU VAKA TAUMAKO<\/p>\n
Projekt Vaka Taumako zakonczyl budowe drugiego (!) calkowicie autentycznego Te Puke kanu. Lodzie te nosza nazwy UakaToumoko (kanu dla taumako) i Motolele (latajace oko \/ poczatek). Wodowanie ma odbyc sie w polowie wrzesnia 1997 roku. Wydarzenie to obchodzone bedzie czterodniowym swietem, na kt\u00f3re sklada sie wyscig kanu, zawody wedkarskie, calonocny taniec, spiewy, gra na bebnach, jedzenie i picie, targ rzemieslnik\u00f3w i kr\u00f3tkie rejsy nowa Te Puke.<\/p>\n
Minimalna dlugosc prawdziwej Te Puke wynosi 12 matr\u00f3w. Jednak niekt\u00f3rzy starzy ludzie przypominaja sobie, ze kiedys budowano Te Puke o dlugosci 20 metr\u00f3w. Kanu Vaka Taumako wykorzystywane beda do uczenia mlodych ludzi nawigacji bez uzycia przyrzad\u00f3w. Dzieki temu beda oni mogli sluzyccalej spolecznosci.<\/p>\n
Najtrudniejsza czescia calego projektu jest trening, poniewaz istnieje niewielu ludzi, kt\u00f3rzy naprawde zeglowali na Te Puke. Wiedza starszych plemienia, takich jak Kaveia, kt\u00f3ry moze pokazac w jaki spos\u00f3b nalezy obchodzic sie z Te Puke przy zlej pogodzie i jak zegluje sie w tradycyjny spos\u00f3b, jest niezastapiona i bezcenna. Wierzmy, ze projekt Vaka Taumako przyszedl w pore, aby przekazac najwazniejsze elementy tej wiedzy. Kaveia, aby wspomniec tylko jednego ze starych mistrz\u00f3w, powiedzial, ze wkr\u00f3tce umrze, lecz w dalszym ciagu bedzie zyl w swoich uczniach i w kulturze zeglowania po Pacyfiku.<\/p>\n
Uwiecznilismy nie tylko budowe tych dw\u00f3ch kanu, Okolo 100 godzin filmu wideo zawiera wywiady ze starszymi plemienia i caly cykl budowy z jego poszczeg\u00f3lnymi fazami oraz trening nowych adept\u00f3w.<\/p>\n
We wrzesniu 1998 planujemy zorganizowanie warsztat\u00f3w na Hawajach, w czasie kt\u00f3rych mieszkancy Taumako nauczac beda sztuki tradycyjnego podr\u00f3zowania kanu. Poza tym zaprezentowane beda umiejetnosci z innych dziedzin: budowa polinezyjskiego kanu, nawigacja bez uzycia przyrzad\u00f3w, sztuka plecenia, tradycyjna medycyna, taniec, spiew, gra na bebnach oraz szczeg\u00f3lne badania nt. eologii i natury.<\/p>\n
Wiecej na ten temat znajdziecie pod adresem www.vaka.org<\/p>\n
Pierwsza podr\u00f3z Hokule\u00b4a (haw.: szczesliwa gwiazda) odbyla sie w roku 1976. Prowadzila z Hawaj\u00f3w na Tahiti i z powrotem. Celem tej podr\u00f3zy bylo pokazanie, ze mozliwe jest przebycie tej drogi za pomoca tradycyjnego kanu bez uzycia obecnych przyrzad\u00f3w do nawigacji.<\/p>\n
Po pierwszej podr\u00f3zy nastapilo szesc kolejnych. Wszystkie one przyczynily sie do zebrania bogatych informacji na temat tradycyjnej polinezyjskiej migracji. Dzieki temu udokumentowane zostalo jedno z najwiekszych osiagniec ludzkosci: Odkrycie i zasiedlenie wysp, kt\u00f3re odbylo sie na przestrzeni ponad 1000 lat i na obszarze ponad 10 milion\u00f3w kilometr\u00f3w kwadratowych.<\/p>\n
<\/p>\n
![](\"grafika\/vaka1.jpg\")
<\/p>\n
![](\"grafika\/vaka2.jpg\")
<\/p>\n